Arenmahalle’de 140 Yıl Sonra Ortaya Çıkan Kitabe:
Hacı Emin Ağa’nın Kızı Hüsniye Hanım, İskeçe’deki Dârü’l-fünûn’un Kurucusu Çıktı.İskeçe’nin Eğitim Tarihini Yeniden Yazıyor.
Bir bodrumda tesadüfen bulunan taş, İskeçe’nin tarihine yeni bir ışık tuttu. Hacı Emin Ağa’nın kızı Hüsniye Hanım’a ait 1881 tarihli kitabe, şehrin eğitim geçmişini yeniden gündeme taşıdı.
Bu önemli keşfin arkasında, İskeçe’nin “tek gerçek” tarihçisi olarak tanınan Sayın Yorgos (George) Mpatzakidis’in titiz araştırma çalışmaları yer alıyor.
Sayın Mpatzakidis, yıllardır İskeçe’nin Osmanlı dönemine ait unutulmuş eserlerini, vakıflarını ve tarihi belgelerini büyük bir özveriyle gün yüzüne çıkarıyor.
Her çalışmasında yanında yer alan, Osmanlıca konusundaki derin bilgisini paylaşan değerli hocamız Sedat Karadayı da bu araştırmalara gönülden destek veriyor.
Arenmahalle sakinlerinin yardımseverliğiyle tanınan Sedat Hoca, hem dil hem tarih alanındaki birikimiyle, İskeçe’nin geçmişine ışık tutan bu eserlerin doğru okunmasına ve anlaşılmasına büyük katkı sağlıyor.
Bu iki ismin ortak çabası sayesinde, şehir tarihine dair yeni sayfalar açılıyor ve İskeçe’nin çok kültürlü mirası yeniden hayat buluyor.
Hüsniye Hanım’ın Kitabesi (1881/82)
İskeçe Tarihi İçin Yeni Bir Bulgunun Işığında
İskeçe’nin tarihine dair beklentilerimizin ötesine geçen yeni bir keşif, şehrin geçmişini yeniden değerlendirmemize neden oluyor.
Hacı Emin Ağa’nın kızı Hüsniye Hanım’a ait bir kurucu kitabe, 140 yıla yakın bir süredir unutulmuş halde kaldıktan sonra, İskeçe’nin Eski Şehri’ndeki bir bodrumda gün yüzüne çıkarıldı.
Eserin bulunduğu alanın sahibi Apostolos Hatzivasileiou, yazıtın tarihî değerini fark ederek, onu duygusal bir bağlılık ve güven içinde bir tarih araştırmacısına bağışladı. Bu cömert jest, şehrin kolektif hafızası için paha biçilemez bir katkıdır.
---
Kitabenin İçeriği
Kitabe, merhum büyük hayırsever Hacı Emin Ağa’nın kızı Hüsniye Hanım’ın hayır eserini konu almaktadır.
Metin, “dârü’l-fünûn”, yani Bilim ve Sanatlar Evi / Okulu niteliğinde bir yapının Hicrî 1299 (Miladî 1881/82) yılında inşa edildiğini bildirir.
Osmanlıca (Latin harfleriyle):
> Merḥûm Hacı Emîn Ağa kerîmesi Hüsniye Ḫanım’ın eser-i ḥayrâtı târîḥi
Bir zen-i pâkîze gelüb bi’l-rızâ
Ṣaḥâ-i adâba ḳoydu numûne
Eazz-i gevherîn eyledi ḥizmet
Târîḥ-i binâ-i dârü’l-fünûn’a
Sene 1299.
Türkçe Çeviri:
> “Merhum Hacı Emin Ağa’nın kızı Hüsniye Hanım’ın hayır eseridir.
Temiz ve faziletli bir kadın, kendi rızasıyla örnek bir edep nişanesi sundu.
En değerli mücevheriyle bu esere hizmet etti.
Bilim ve Sanatlar Evi’nin inşa tarihi Hicrî 1299’dur (1881/82).”
---
Tarihî Önemi
Bu kitabe, Hacı Emin Ağa’nın ailesinin onun vefatından sonra da İskeçe’deki hayır çalışmalarını sürdürdüğünü kanıtlamaktadır.
Ayrıca, Hüsniye Hanım’ın bağımsız bir bağışçı olarak toplumsal rolünü ve 1881/82 yıllarında şehirde bir okulun varlığını belgelemektedir.
Bu bulgu, Tanzimat Dönemi’nin eğitim reformlarıyla doğrudan ilişkilidir ve İskeçe’nin o dönemde modernleşme sürecinin bir parçası olduğunu ortaya koyar.
---
Tanzimat ve Eğitim Reformu Bağlamı
Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856) sonrasında Osmanlı İmparatorluğu, Avrupa’daki gelişmelere uyum sağlayabilmek için eğitim sistemini yenilemeye yönelmiştir.
Bu dönemde, dini eğitim veren medreselerin yanında, bilim ve sanat temelli yeni okullar olan dârü’l-fünûnlar kurulmuştur.
Ayrıca mekteb-i terakki (ilerleme okulları) ve zanaat mektepleri (meslek okulları) açılmış, modern bilimler, yabancı diller ve teknik bilgiler ön plana çıkmıştır.
Bu reform geleneği, günümüzde Türkiye’deki Fen Liseleri (Fen Lisesi) olarak devam etmektedir.
Dolayısıyla, 1881/82 yılında İskeçe’de kurulan bu “dârü’l-fünûn”, Hüsniye Hanım’ın bağışıyla kurulmuş bölgesel bir bilim okulu niteliği taşımaktadır.
Bu durum, Tanzimat reformlarının taşra şehirlerine kadar ulaştığını ve Emin Ağa ailesinin toplumun ilerlemesine verdiği önemi göstermektedir.
---
Sonuç ve Değerlendirme
Yaklaşık 140 yıl boyunca unutulmuş bu kitabe, sadece bir taş parçası değil, İskeçe’nin kültürel kimliğini aydınlatan bir tarihî tanıktır.
Eser, 19. yüzyıl Osmanlı Trakyası’nda kadınların, özellikle de Hüsniye Hanım gibi aydın ve hayırsever kişilerin, topluma katkı sunmadaki rolünü vurgular.
Bu keşif, İskeçe’nin tarihine yeni bir sayfa eklerken, bizlere şu gerçeği hatırlatıyor:
Bir şehir, hayırseverlerini unuttuğu anda ruhunu kaybeder.
Hacı Emin Ağa ve ailesi, servet değil; nesiller boyu sürecek bir eğitim mirası bırakmıştır.
Bugün bu yazıtın ortaya çıkışı, hem bir teşekkür çağrısı hem de geçmişe duyulan saygının yeniden doğuşudur.
---
Teşekkür
Bu tarihî eserin incelenmesine katkı sağlayanlara teşekkür ederiz:
Sayın Sedat Karadayı Hocamız, İlahiyatçı – Müderris
Hayrullah Satılmış
Nidal Siyam
Zeki Özkan
Tarihsel araştırma ve derleme:
Yorgos F. Batzakidis – Tarih Araştırmacısı
----------------------
Sayın Mpatzakidis'in sosyal medyada paylaştığı metnin orijinal hali şöyledir:
Η κτητορική επιγραφή της Hüsniye Hanım, κόρης του Χατζή Εμίν Αγά (1881/82).
Νέο ιστορικό εύρημα για την Ξάνθη πέραν των προσδοκιών μας που ανατρέπει την ιστορία της πόλης μας, αφού ο Χατζή Εμίν Αγά πεθαίνει το 1881.
Μετά από σχεδόν 140 χρόνια λήθης, μία κτητορική επιγραφή βρέθηκε πρόσφατα σε υπόγειο της παλιάς πόλης της Ξάνθης. Ο ιδιοκτήτης του χώρου, Απόστολος Χατζηβασιλείου, αναγνωρίζοντας την ιστορική της αξία, μου τη δώρισε με συγκίνηση, σεβασμό και εμπιστοσύνη, θεωρώντας ότι στα χέρια ενός ιστορικού ερευνητή θα είναι ασφαλέστερη και θα αναδειχθεί όπως της αξίζει και δεν υπάρχουν λόγια για να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στο πρόσωπό του.
Η επιγραφή μαρτυρεί το έργο ευποιίας της Χιουσνιγέ Χανούμ (Hüsniye Hanım), κόρης του αειμνήστου μεγάλου ευεργέτη Χατζή Εμίν Αγά (Hacı Emin Ağa), και συνδέεται με την ανέγερση ενός "dârü’l-fünûn", δηλαδή ενός Σχολείου - Οίκου των Επιστημών και Τεχνών, το έτος 1299 Η. (1881/82 μ.Χ.).
Προσωπικά έχω εστιάσει την προσοχή μου πιο κτίριο μπορεί να ήταν τούτο το σχολείο.
Οι ιστορικοί ερευνητές ας βοηθήσουν να βρεθεί.
Οθωμανικά (λατινική μεταγραφή).
Merḥûm Hacı Emîn Ağa kerîmesi Hüsniye Ḫanım’ın eser-i ḥayrâtı târîḥi
Bir zen-i pâkîze gelüb bi’l-rızâ
Ṣaḥâ-i adâba ḳoydu numûne
Eazz-i gevherîn eyledi ḥizmet
Târîḥ-i binâ-i dârü’l-fünûn’a
Sene 1299.
Ελληνικά (Μετάφραση).
«Είναι το έργο ευποιίας της Χουσνιγέ Χανούμ, κόρης του αειμνήστου Χατζή Εμίν Αγά.
Μια αγνή και ενάρετη γυναίκα, με τη θέλησή της, έθεσε υπόδειγμα ευπρέπειας.
Με τον πολυτιμότερο λίθο στήριξε το έργο αυτό.
Η χρονολογία ανέγερσης του σχολείου είναι το έτος 1299 Εγίρας (1881/82 μ.Χ.).»
Η σημασία της επιγραφής.
Η επιγραφή αυτή επιβεβαιώνει ότι η οικογένεια του Χατζή Εμίν Αγά συνέχισε το έργο ευεργεσίας στην Ξάνθη και μετά τον ίδιο. Αποκαλύπτει τον ρόλο της Hüsniye Hanım ως αυτόνομης δωρήτριας, καταγράφει την ύπαρξη σχολείου (dârü’l-fünûn) στην πόλη κατά το 1881/82, εντάσσει την Ξάνθη στο πλαίσιο των μεταρρυθμίσεων του Tanzimat και, τέλος, υπενθυμίζει πως η ιστορία της Ξάνθης εξακολουθεί να κρύβει πολύτιμα τεκμήρια που περιμένουν να αναδειχθούν.
Το πλαίσιο του Tanzimat και η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.
Η επιγραφή της Hüsniye Hanım αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν ενταχθεί στο ιστορικό πλαίσιο του Tanzimat (1839–1876) και των μεταρρυθμίσεων που ακολούθησαν με το Hatt-ı Hümayun του 1856. Οι Οθωμανοί αναγνώρισαν τότε την ανάγκη για ένα νέο εκπαιδευτικό σύστημα που θα απαντούσε στις προκλήσεις του 19ου αιώνα, προσαρμόζοντας την αυτοκρατορία στο ευρωπαϊκό μοντέλο.
Στο πλαίσιο αυτό ιδρύθηκαν τα dârü’l-fünûn, κοσμικά σχολεία επιστημών και τεχνών, σε αντιπαράθεση με τα Μεντρεσέ/medrese, όπου η εκπαίδευση είχε κυρίως θρησκευτικό χαρακτήρα. Εμφανίστηκαν τα mekteb-i terakki («σχολεία προόδου»), με σαφή προσανατολισμό στις θετικές επιστήμες, τις ξένες γλώσσες και τις τεχνικές γνώσεις, ενώ παράλληλα δημιουργήθηκαν τα zanaat okulları (σχολεία τεχνών και επαγγελμάτων), που εκπαίδευαν νέους σε χρήσιμες πρακτικές ειδικότητες.
Στη σύγχρονη Τουρκία, η παράδοση αυτή συνεχίζεται μέσα από τα Fen Lisesi, τα λύκεια θετικών επιστημών, που αποτελούν άμεση εξέλιξη της οθωμανικής μεταρρυθμιστικής παιδείας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Ξάνθη το 1882 απέκτησε το δικό της Fen Lisesi χάρη στη δωρεά της Hüsniye Hanım. Η ύπαρξη ενός τέτοιου σχολείου σε μια επαρχιακή πόλη της Θράκης μαρτυρεί το βάθος της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης αλλά και την πρόθεση της οικογένειας του Χατζή Εμίν Αγά να προσφέρει στην κοινωνία όχι μόνο πνευματική αλλά και επιστημονική πρόοδο.
Συμπεράσματα – Επίλογος.
Η κτητορική επιγραφή της Hüsniye Hanım, κόρης του Χατζή Εμίν Αγά, που βρέθηκε μετά από δεκαετίες λήθης σε υπόγειο της παλιάς πόλης, αποτελεί μοναδικό τεκμήριο για την ιστορία της Ξάνθης. Δεν φανερώνει μόνο την ευεργεσία μίας οικογένειας, αλλά αποτυπώνει τη μεταμόρφωση της κοινωνίας: την άνοδο της παιδείας, τη σημασία των κοινωφελών έργων (vakıf) και τον ρόλο των γυναικών στην οθωμανική Θράκη του 19ου αιώνα.
Η επιγραφή αυτή, που αναδύεται στο φως της ιστορίας μετά από σχεδόν ενάμιση αιώνα, εμπλουτίζει τη συλλογική μνήμη της Ξάνθης και αναδεικνύει την παράδοςη της ευεργεσίας που χαρακτήρισε την πόλη στην ύστερη Οθωμανική περίοδο. Δεν είναι μόνο ένα άψυχο πέτρινο τεκμήριο, είναι φωνή μνήμης που έρχεται από τα βάθη του χρόνου για να μας υπενθυμίσει την ευεργεσία, την αφοσίωση και την ανιδιοτέλεια.
Ο Χατζή Εμίν Αγά, μεγάλος ευεργέτης της Ξάνθης, και τα παιδιά του άφησαν πίσω τους όχι πλούτη ούτε επιδείξεις, αλλά έργα που έθρεψαν ψυχές και φώτισαν γενιές. Κι όμως, η μνήμη τους κινδύνευσε να σβήσει μέσα στη λήθη, όπως η επιγραφή που έμεινε θαμμένη για 140 χρόνια σε ένα υπόγειο.
Ας είναι αυτή η ανακάλυψη κάλεσμα ευγνωμοσύνης: να μη λησμονούμε εκείνους που πρόσφεραν στο κοινό καλό, να τιμούμε τους ευεργέτες μας, να διδάσκουμε τα ονόματά τους στα παιδιά μας. Γιατί η πόλη που ξεχνά τους ευεργέτες της, χάνει την ψυχή της. Κι η Ξάνθη δεν έχει δικαίωμα να ξεχάσει τον Χατζή Εμίν Αγά και την οικογένειά του.
Η ιστορία οφείλει και πρέπει να είναι δίκαιη.
Ευχαριστίες.
Στον αξιότιμο Κύριο Σεντάτ Καράνταγη, Θεολόγο του Ισλάμ (Sayın Sedat Karadayi Hocamız İlahiyatçı – Müderris).
Hayrullah Satilmiş
Nidal Siyam
Zeki Özkan
Επιμέλεια ιστορικής έρευνας
Γιώργος Φ. Μπατζακίδης Ιστορικός Ερευνητής.
Türkçe.
“Bu araştırma, benim için bir valide gibi olan muhterem Sabriye Kasım Delioğlu Fetvacızade Hanımefendi’ye ithaf edilmiştir. Bugün mübarek Cuma gününde, Müslümanların kutsal gününde kendisine derin hürmet ve muhabbetle armağan ediyorum.”
Hüsniye Hanım’ın Kitabesi
Hacı Emin Ağa’nın Kızı (1881/82).
Beklentilerin Ötesinde: İskeçe için Yeni Bir Tarihî Keşif.
Yaklaşık yüz kırk yıl boyunca unutulmuş olan bir kitabe, geçtiğimiz günlerde Xanthi’nin (İskeçe) eski şehir bölgesinde bir bodrumda bulundu. Mekânın sahibi Apostolos Hatzivasileiou, bu taşın tarihî değerini fark ederek, saygı ve güvenle bana hediye etti. Ona göre, bir tarih araştırmacısının ellerinde bu eser daha emin olacak ve hak ettiği şekilde gün yüzüne çıkacaktı.
Kitabe, merhum büyük hayırsever Hacı Emin Ağa’nın kızı Hüsniye Hanım’ın bir hayrat eserini belgeliyor ve 1299 H. (1881/82 M.) yılında bir dârü’l-fünûn — yani bir “İlimler ve Sanatlar Evi / okul” — inşasını haber veriyor.
Osmanlıca (Latin Harfleriyle Transkripsiyon).
Merḥûm Hacı Emîn Ağa kerîmesi Hüsniye Ḫanım’ın eser-i ḥayrâtı târîḥi
Bir zen-i pâkîze gelüb bi’l-rızâ
Ṣaḥâ-i adâba ḳoydu numûne
Eazz-i gevherîn eyledi ḥizmet
Târîḥ-i binâ-i dârü’l-fünûn’a
Sene 1299
Türkçe Çeviri.
“Merhum Hacı Emin Ağa’nın kızı Hüsniye Hanım’ın hayrat eseridir.
Temiz kalpli ve erdemli bir kadın, kendi rızasıyla geldi ve edep alanına bir örnek koydu.
En değerli bir cevherle bu hizmeti yaptı.
Bu mektebin (dârü’l-fünûn’un) inşa tarihi 1299 Hicrî (1881/82 Milâdî)’dir.”
Kitabenin Önemi.
Bu taş yazıt, Hacı Emin Ağa’nın ailesinin onun vefatından sonra da İskeçe’de hayır işlerini sürdürdüğünü gösteriyor. Hüsniye Hanım’ın bağımsız bir bağışçı olarak rolünü ortaya koyuyor, 1881/82 yıllarında şehirde bir dârü’l-fünûnun varlığını kayda geçiriyor ve İskeçe’yi Tanzimat reformları bağlamına yerleştiriyor. Aynı zamanda, şehrin tarihinin hâlâ keşfedilmeyi bekleyen çok kıymetli belgeler barındırdığını hatırlatıyor.
Tanzimat ve Eğitim Reformu Bağlamında.
Hüsniye Hanım’ın kitabesi, Tanzimat (1839–1876) ve 1856 Hatt-ı Hümâyûn’un ardından gelen reformlar çerçevesinde daha da anlamlıdır. 19. Yüzyılın meydan okumalarıyla baş edebilmek için Osmanlı Devleti, Avrupa modeline uygun yeni bir eğitim sisteminin gerekliliğini fark etti.
Bu bağlamda, dârü’l-fünûn adı verilen fen ve sanat okulları kuruldu. Bunlar, eğitimi ağırlıklı olarak dinî sahada veren medreselere bir alternatif teşkil ediyordu. Aynı dönemde mekteb-i terakki (ilerleme mektepleri) ortaya çıktı; Bu okullar fen bilimleri, yabancı diller ve teknik bilgiye yönelmişti. Bunun yanı sıra, gençleri pratik mesleklere hazırlayan zanaat okulları da kuruldu.
Modern Türkiye’de bu geleneğin bir devamı olarak Fen Liseleri vardır; Bunlar, doğrudan Osmanlı’nın reformcu eğitim anlayışının mirasçılarıdır. İşte bu bağlamda, 1882’de İskeçe kendi Fen Lisesine Hüsniye Hanım’ın bağışı sayesinde kavuştu. Bir taşra şehrinde böyle bir okulun açılmış olması, reformların derinliğini ve Hacı Emin Ağa ailesinin topluma yalnızca manevî değil, ilmî ilerleme de armağan etmek istediğini göstermektedir.
Sonuç – Epilog.
Hacı Emin Ağa’nın kızı Hüsniye Hanım’ın, uzun yıllar boyunca unutulmuş bodrumlarda kalmış kitabesi, İskeçe’nin tarihine dair eşsiz bir belgedir. Yalnızca bir ailenin hayırseverliğini değil, aynı zamanda toplumun dönüşümünü de yansıtır: eğitimin yükselişi, vakıf kültürünün değeri ve 19. Yüzyıl Osmanlı Trakya’sında kadınların rolü.
Bu taş yazıt, bir buçuk asır sonra gün ışığına çıkarken, İskeçe’nin kolektif hafızasını zenginleştiriyor ve şehrin geç Osmanlı döneminde hayırseverlikle yoğrulmuş kimliğini yeniden canlandırıyor. Bu yalnızca cansız bir taş değil; Zamanın derinliklerinden gelen bir hatırlatmadır: fedakârlık, bağlılık ve karşılıksız hizmet.
Hacı Emin Ağa, İskeçe’nin büyük hayırseveri, ve onun evlatları; Servet değil, şatafat değil, ruhları besleyen ve nesilleri aydınlatan eserler bıraktılar. Ne var ki, isimleri zamanın tozları arasında kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı, tıpkı bu kitabenin 140 yıl boyunca karanlıkta kalması gibi.
Bu keşif, bir şükran çağrısı olsun:
Topluma hizmet edenleri unutmamak, hayırseverlerimizi anmak ve onların isimlerini çocuklarımıza öğretmek… Çünkü hayırseverlerini unutan bir şehir, ruhunu kaybeder. Ve İskeçe’nin Hacı Emin Ağa’yı ve ailesini unutmaya hakkı yoktur.
Tarih, adaletle yazılmalıdır.
Teşekkürler:
Saygıdeğer Sedat Karadayı Hocamız’a (İlahiyatçı – Müderris).
Hayrullah Satılmış, Nidal Siyam,
Zeki Özkan’a.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Batzakidis, G. F. (2024). Hacı Emin Ağa: O megálos evergétis tis othomanikís Xánthis [Hacı Emin Ağa: The great benefactor of Ottoman Xanthi]. Xanthi: Self-published / Academia.edu.
Faroqhi, S. (2004). The Ottoman Empire and the world around it. London: I.B. Tauris.
Inalcık, H. (1993). The Ottoman Empire: The classical age, 1300–1600. London: Phoenix Press.
İnalcık, H., & Quataert, D. (Eds.). (1994). An economic and social history of the Ottoman Empire, 1300–1914. Cambridge: Cambridge University Press.
Somel, S. A. (2001). The modernization of public education in the Ottoman Empire, 1839–1908: Islamization, autocracy and discipline. Leiden: Brill.
Fortna, B. C. (2002). Imperial classroom: Islam, the state, and education in the late Ottoman Empire. Oxford: Oxford University Press.
Lewis, B. (1961). The emergence of modern Turkey. London: Oxford University Press.
Karpat, K. H. (1972). The transformation of the Ottoman state, 1789–1908. International Journal of Middle East Studies, 3(3), 243–281. https://doi.org/10.1017/S0020743800025717
Anastasiadou, M. (2013). La Thrace ottomane: Étude socio-économique et démographique (1830–1913). Athènes: Institut Français d’Études Anatoliennes.
Papadopoulos, S. (1996). I Thráki stin Othomanikí período: Koinonía kai oikonomía [Thrace in the Ottoman period: Society and economy]. Komotini: Panepistimiakes Ekdoseis Thrakis.
Shaw, S. J., & Shaw, E. K. (1977). History of the Ottoman Empire and modern Turkey: Vol. II. Reform, revolution, and republic: The rise of modern Turkey 1808–1975. Cambridge: Cambridge University Press.
Chatziioannou, M. (2002). I oikonomikí kai koinonikí istoria tou othomanikoú chōrou [The economic and social history of the Ottoman world]. Athens: Ermis.
Tarihî Araştırma ve Yayına Hazırlık
Yorgos F. Batzakidis
Tarih Araştırmacısı
